Historia miasta

Historia Wrześni – miasto, które pamięta swoje korzenie

Od średniowiecznej osady nad Wrześnicą, przez prywatne miasto szlacheckie i zabór pruski, aż po strajk dzieci wrzesińskich, przemysłowy Tonsil i współczesne miasto powiatowe.

To opowieść o miejscu, w którym historia nie jest tylko datą z podręcznika. Jest obecna w rynku, w murach dawnej szkoły, w pamięci mieszkańców i w symbolach, które do dziś budują tożsamość Wrześni.

Rynek we Wrześni. Fot. Kapitel, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Nad Wrześnicą – początki miasta i jego nazwa

Najstarsza znana wzmianka źródłowa o Wrześni pochodzi z 1256 roku. Miasto jako civitas zostało po raz pierwszy wymienione w 1357 roku w liście biskupa krakowskiego Bodzanty z rodu Porajów. Oznacza to, że prawa miejskie Września musiała uzyskać przed tą datą, choć sam dokument lokacyjny nie zachował się do naszych czasów.

Nazwa miasta wiązana jest z wrzosem, który miał porastać okoliczne tereny, a także z rzeką Wrześnicą. W dawnych źródłach spotykamy różne zapisy nazwy: Vresc, Wressna, Wresna, Wreszna, Wresnija czy Wrzesznya. To pokazuje, jak długa i wielowarstwowa jest historia lokalnej nazwy, która przetrwała mimo zmian granic, języków urzędowych i systemów politycznych.

Rynek, handel i prywatne miasto szlacheckie

W średniowieczu Września rozwijała się jako osada targowa. Dzisiejszy układ miasta zachował ślady dawnego placu targowego, powstałego przy drodze prowadzącej z Pyzdr do Gniezna. Września była miastem otwartym, bez murów obronnych, ale posiadała samorząd miejski, czego śladem jest wzmianka o ławnikach z 1399 roku.

Przez długi czas była miastem prywatnym. Pierwszymi właścicielami Wrześni i okolic byli Poraje-Różyce. Później miasto przechodziło w ręce kolejnych rodów, m.in. Doliwa-Wrzesińskich, Działyńskich, Niegolewskich, Gniazdowskich i Ponińskich. Herb Porajów — biała pięciopłatkowa róża na czerwonym tle — stał się symbolem miasta i przetrwał mimo zmian właścicielskich.

W okresie wojny trzynastoletniej z Krzyżakami Września została zobowiązana do wystawienia 15 pieszych żołnierzy dla wsparcia działań przy Malborku. W XVII wieku miasto przeżyło zniszczenia związane z pożarami i rekwizycjami wojsk szwedzkich. Według miejskich opracowań dokument lokacyjny mógł ulec zniszczeniu właśnie w czasie potopu szwedzkiego.

Wspólnoty, rozbiory i pruska administracja

Od połowy XVII wieku do Wrześni napływała ludność niemiecka. W mieście funkcjonowała także gmina żydowska, posiadająca synagogę i cmentarz. Ten wielowyznaniowy i wielokulturowy krajobraz był częścią historii Wrześni aż do dramatycznych wydarzeń XX wieku.

Po II rozbiorze Polski w 1793 roku Września znalazła się w granicach zaboru pruskiego. W latach 1807–1815 należała do Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim ponownie znalazła się pod panowaniem pruskim. W 1818 roku utworzono powiat wrzesiński. Przełomowe znaczenie dla miasta miały reformy z lat 30. XIX wieku — w 1841 roku Września stała się miastem samodzielnym, wyjętym spod bezpośrednich wpływów szlachty.

W XIX wieku narastająca germanizacja wzmacniała działalność patriotyczną Polaków. Mieszkańcy Wrześni angażowali się w sprawy narodowe, wspierali powstańców styczniowych, a w czasie Wiosny Ludów 1848 roku okolice miasta stały się miejscem ważnych wydarzeń zbrojnych.

Strajk dzieci wrzesińskich – kiedy dzieci powiedziały „nie”

Najbardziej rozpoznawalnym wydarzeniem w historii Wrześni pozostaje strajk dzieci wrzesińskich. Protest rozpoczął się w 1901 roku w Katolickiej Szkole Ludowej. Bezpośrednią przyczyną było wprowadzenie nakazu nauczania religii i śpiewu kościelnego w języku niemieckim.

Dzieci odmawiały odpowiadania po niemiecku, trwały przy języku polskim i w ten sposób prowadziły bierny opór. Symbolem protestu stała się m.in. postawa Bronisławy Śmidowiczówny, która niemiecki katechizm zwróciła nauczycielowi, trzymając go przez fartuszek.

Do największego nasilenia protestu doszło 20 maja 1901 roku. Dla 26 najbardziej opornych uczniów Katolickiej Szkoły Ludowej zarządzono dwugodzinny areszt, a 14 dzieci ukarano chłostą. Gdy poranione i płaczące dzieci wychodziły ze szkoły, przed budynkiem zgromadził się tłum rodziców, rodzin i mieszkańców. Sprawa szybko wykroczyła poza granice miasta.

Proces rodziców i osób wspierających dzieci odbył się w Gnieźnie w dniach 14–16 listopada 1901 roku. Na ławie oskarżonych znalazło się 26 osób, z których 20 ukarano. Strajk stopniowo wygasał, ale jedna z ostatnich uczennic — Stefania Śmidowiczówna — zakończyła opór dopiero po Wielkanocy 1904 roku.

Miasto w II Rzeczypospolitej i czas okupacji

Wybuch powstania wielkopolskiego w 1918 roku był dla Wrześni początkiem końca długiego okresu zaborów. Wrzesiński batalion powstańczy wyzwolił miasto 28 grudnia 1918 roku, a mieszkańcy aktywnie uczestniczyli w przejmowaniu władzy i polonizacji życia społeczno-gospodarczego.

W okresie międzywojennym miasto rozwijało infrastrukturę, komunikację, szkolnictwo i życie społeczne. Ukazywała się lokalna prasa, powstawały nowe domy, modernizowano ulice, rozwijały się instytucje publiczne.

Ten rozwój przerwała II wojna światowa. Września została zajęta przez Niemców 10 września 1939 roku i znalazła się w granicach tzw. Kraju Warty. Okupacja przyniosła eksterminację ludności żydowskiej, wysiedlenia Polaków, likwidację polskich instytucji i dramatyczne doświadczenia wojenne mieszkańców.

Muzeum – miejsce, w którym pamięć ma adres

Dziś jednym z najważniejszych miejsc historycznych we Wrześni jest Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich. Mieści się w budynku dawnej szkoły, czyli w miejscu bezpośrednio związanym ze strajkiem z 1901 roku. To właśnie tutaj historia miasta staje się konkretna: ma swoje sale, dokumenty, fotografie, nazwiska i przedmioty.

Muzeum pielęgnuje pamięć o strajku dzieci wrzesińskich, ale także o Wiośnie Ludów, powstaniu wielkopolskim, dawnych mieszkańcach, dokumentach i lokalnej kulturze. Dla mieszkańców regionu jest to jedno z tych miejsc, które warto odwiedzić nie tylko raz, ale regularnie — zwłaszcza z dziećmi i młodzieżą.

Tonsil – przemysłowy symbol Wrześni

Po 1945 roku Września weszła w czas odbudowy i industrializacji. Jednym z najważniejszych symboli gospodarczej tożsamości miasta stał się Tonsil — marka, którą przez dekady znali miłośnicy sprzętu audio w całej Polsce. Głośniki, kolumny, mikrofony i przetworniki elektroakustyczne z Wrześni trafiały do domów, szkół, domów kultury, kin, zakładów pracy i instytucji.

Historia zakładów zaczęła się w marcu 1945 roku, kiedy dyrekcja Polskiego Radia w Poznaniu powołała we Wrześni Fabrykę Głośników. Produkcja ruszyła w trudnych powojennych warunkach, w starych drewnianych budynkach, ale szybko stała się ważnym elementem odbudowującego się przemysłu radiotechnicznego.

W 1946 roku fabryka funkcjonowała już jako Państwowa Fabryka Głośników, w 1950 roku jako Zakłady Wytwórcze Głośników, a w 1960 roku otrzymała nazwę Tonsil. W kolejnych dekadach rozwijano produkcję głośników, mikrofonów, transformatorów, tub, słuchawek i zestawów głośnikowych. Z czasem marka zaczęła być kojarzona nie tylko z produkcją przemysłową, ale również z domowym sprzętem audio, muzyką i charakterystycznym brzmieniem polskich kolumn.

Dla wielu mieszkańców Wrześni Tonsil nie był jedynie miejscem pracy. Był częścią codzienności, powodem lokalnej dumy i znakiem rozpoznawczym miasta. Zakład tworzył rytm życia tysięcy rodzin, wpływał na rozwój osiedli, kształcił specjalistów i sprawiał, że nazwa Wrześni pojawiała się tam, gdzie mówiło się o polskiej elektronice, nagłośnieniu i sprzęcie muzycznym.

Transformacja ustrojowa po 1989 roku przyniosła dla zakładów trudny czas. Historia Tonsilu jest więc nie tylko opowieścią o sukcesie marki i przemysłowej skali, ale również o bolesnych zmianach gospodarczych, restrukturyzacji i pamięci ludzi, którzy budowali tę firmę przez dziesięciolecia.

Września po 1989 roku – samorząd, prawybory i nowe inwestycje

Po 1989 roku Września, podobnie jak wiele miast powiatowych, musiała odnaleźć się w nowej rzeczywistości gospodarczej i samorządowej. Od 1990 roku władzę w mieście sprawuje samorząd terytorialny, a w 1999 roku reaktywowano powiat wrzesiński.

Ważnym epizodem w najnowszej historii miasta były prawybory. W 1993 roku odbyły się we Wrześni pierwsze w Polsce prawybory do Sejmu i Senatu, w 1995 roku prawybory na Prezydenta RP, a w 2004 roku europrawybory do Parlamentu Europejskiego. To właśnie wtedy Września była określana jako miejsce, w którym można było badać nastroje społeczne w skali kraju.

Współczesna Września korzysta z położenia przy ważnych szlakach komunikacyjnych, rozwija infrastrukturę, przestrzeń miejską, kulturę i przedsiębiorczość. Nadal pozostaje jednak miastem, którego najmocniejszym kapitałem jest pamięć: o rynku, szkole, dzieciach, pracy i ludziach, którzy przez wieki tworzyli lokalną wspólnotę.

Historyczny spacer po Wrześni – miejsca, które warto zobaczyć

Źródła i materiały wykorzystane przy opracowaniu